SARUHANLAR KALESİ

Kalenin mimari yapısı Frig yapı tarzıyla benzerlik gösteren Orta Çağ Anadolu kalesidir. Kalenin bulunduğu tepe çevre araziyi, ticari ve ulaşım yollarını, Saruhanlar olmak üzere yerleşim alanlarını rahatlıkla kontrol altında tutabilecek hakim, geniş bir bakış açısına sahiptir. Kalenin doğu batı yönünde bulunan iki güvenlik, temkin tesis edici bölüme sahiptir. Batı yönünde kısa bir sur, doğu yönünde ise daha uzun, daha ayrıntılı düzenlenmiş savunma amaçlı karmaşık yapıda bir sur bulunmaktadır. Kalenin batı yönündeki sur gelebilecek düşman akınlarını engellemek üzere tepenin dar bölgesini güvenlik altına almak için inşa edilmiştir. Bu sur tepenin zirvesindeki düz bölümü ve tepenin dar boğazından gelebilecek akınlara karşı kaleyi korur. Kare şeklinde düzenlenen iki kuleye sahip batı sur duvarı büyük taşların dikkatlice düzenlenmesiyle inşa edilmiştir. Surun dış kısımları aralarına harç doldurulmuş taş yığınlarıyla güçlendirilmiştir. Kulelerin ve duvarın inşasında beyaz harç kullanılmıştır.
Doğu surları kalenin en uzun, en girift bölümleridir. Bu surlar düşmanın ordularını düzenleyip savaşa yönlendireceği geniş düzlük alanı ikiye böler ve düşmana karşı bir savunma hattı meydana getirir. Bu savunma hattı düzenli aralıklarla inşa edilmiş dokuz kuleye sahip daha güçlü inşa edilmiş surdan oluşur. Kulelerin çoğu -U- biçiminde düzenlenmiştir. Sadece bir kule kare biçimindedir. Surlar, çakıl taşlarının beyaz harçla örülmesiyle oluşturulmuş taş yığınları ve blokaj taşlarıyla desteklenip güçlendirilmiştir. Surların hemen arkasında yine taş duvarlarla örülü, surlar boyunca uzanan bir dizi hücre ve toplantı odaları mevcuttur. Doğusu ve batısı surlarla korunan Saruhanlar Kalesi’nin kuzey ve güney cenahında surlara ait hiçbir kalıntı yoktur. Büyük ihtimalle tepenin kuzey ve güney bölümü çok dik ve sarp kayalıklara sahip olduğundan hiçbir ihtiyat duvarı hasıl olmamıştır. Saruhanlar Kalesi’nin bugün için genel tarihine dair hiçbir iz yoktur. Surlarda kullanılan taş işi eserlerin belirleyici karakteristik bir özelliği yoktur. Kale içindeki taşlardan da çıkarılan çanak, çömlekten de bu karakteristik özelliği verecek bir veri bulmak mümkün değildir. Ama mimari yapı olarak Frigya yapılarına benzemektedir.
Saruhanlar Kalesi Frigyalılar devrinden sonraki tarihi devirlerde de jeopolitik ehemmiyetini kaybetmemiş, özellikle Romalılar ve Bizanslılar tarafından da kullanılmıştır. Ebe Ana efsanesine göre Kayıhanlılar Domaniç’e geldikleri zaman ve belli bir süre daha Bizanslılar tarafından kullanılmıştır. Günümüzde kalenin giriş kapısı, doğu ve batı surları, güvenlik kuleleri, iç oda ve hücreleri hala görülebilmektedir.
-ORİNAS KALESİ ve OSMAN BEY: Osman Bey’in miladi 1308 tarihinde Çavdar Tatarları ile yaptığı muharebe Saruhanlar Kalesi ve havalisinde vuku’ bulmuştur. O tarihlerde kalenin isminin “Orinas” olduğu rivayet edilmektedir. Cengiz Han’ın Maveraünnehir’den sürdüğü kabilelerden olup Germiyan sınırları içerisinde bulunan Çavdar Tatarlarından bir taife panayır günü Yaylacık’taki Karacahisar’ı basması neticesinde , Osman Bey ve kuvvetleri Çavdar Tatarlarını takip ederek Saruhanlar Kalesi önünde sıkıştırıp mağlup etmiştir.