Domaniç’i mayalayanlar

Bir mekanın şerefi, orayı şereflendiren insanlarla ölçülür. Mekan insanla dirilir. Diriliş insanla gerçekleşir. Domaniç’i şereflendiren, dirilten, Domaniç’e maya çalan bir çok maneviyat eri vardır. Bu maneviyat erlerinin Domaniç’e attığı tohum, bu coğrafyayı asırlarca beslemiştir. Domaniç’te bir ruh medeniyeti kurulmuştur.

Domaniç’in tarihini ve kimliğini oluşturan en önemli yapılardan birisi de gönül sultanı¸ maneviyat öncüsü gibi sıfatlarla adlandırılan ruh büyüklerimizin kabir ve makamlarıdır. Bunlar¸ Domaniç’in manevî coğrafyasının en önemli yapıları olarak ruh üflemeye devam ederler. Böylece Domaniç ahalisi¸ coğrafyasının sadece maddî¸ fizikî yapısıyla kendini ifade etmez¸ bu manevî coğrafyayı kendisi için önemli ve anlamlı görür.
Bu toprakların ebedi yurdumuz haline gelmesinde, İslamlaşmasında bu maneviyat zümresinin çok büyük emeği himmeti vardır. Bu gönül erleri, Türk’ün varlığından bu yana kadar olan maceranın adıdır. Temeli İslamiyete dayanan Türk milletinin büyük insani değerleri; bu ermiş maneviyat büyüklerinin Türk-İslam çizgisindeki felsefesinde yatmaktadır. Osmanlı Devleti’nin kuruluş ve gelişmesinde bu maneviyat erenlerinin de rolü olmuştur. Osmanlı Devleti’nin kısa zamanda kurulup maddi ve manevi açıdan fethedilen toprakların ihya edilmesinde katkıları vardır.

Domaniç’e ruh üfleyen gönül sultanları, Domaniç’in manevi simgeleri:

-Domaniç merkez: Ebe Hatun, Hamit Dede, Çam Dede, Güllü Dede, Arap Dede,Koyundamı Dedesi
-Aksu: Kızeğreti Dedesi (Kadın yatırı)
-Bükerler: Şerbetçi Dede, İsimsiz Yatır (Çamaşırlık mevkiinde)
-Berçin: Hamza Bey, Çırpılı Dede, Duman Dede
-Böçen: Koru Dedesi
-Çakıl: Boncuklu Dede, İsimsiz iki yatır (Emetler ve Karadayılar avlusunda)
-Çokköy: Arap Dede
– Çamlıca: Tutmaççı Dede, Kurt Dede
– Çarşamba :Hıdır Dede
-Çukurca : Selim Ata, Mahmud Abdal(Abdal:Derviş ), Arap Dede
-Domurköy: Osman Dede
– Fıranlar : Kurt Dede, Zeyve Dede, Helvacı Dede, Sancı Dede (İsmi belli olmayan Kadın Yatırı)
– Güney : Selim Dede, Ahi Baba
– Ilıcaksu Mah. : Sarıkız, Garip Dede, Arap Dede
– Karaköy : Koyun Baba, Yak Dede, Kel Dede, Çam dede, Arefe Bacı (Kızlar dedesi)
– Karamanlar: İhsan Dede, Yaren Dede, Kuru Dede
– Kozcağız : Kaygılı Dede, Abdal Dede (Abdal:Derviş )
– Kozluca: Tuzla Dedesi, Dedebağ mevkiinde isimsiz bir yatır
– Küçükköy: Gelin Mezarı, Çalı Dede
– Muratlı: Garip Dede
– Sarıot : Ese Dede, Cebir Dede, Yağıbasan Dede
– Çiftlik köyü: Gazi Pehlüvan Bey
– Saruhanlar: Ebe Ana, Bekir Dede, Şehit Dede, At İzi Dede, Arap Dede, Ali Baba, Gara Delicik Mehmet Dede, Şerife Ana,
– Yeşilköy: Kapaklı Dede, Somaklı Dede, Koru Dede, İsimsiz Kadın Yatırı (Molla İsmailler avlusunda)